Słownik dekarski: kalenica, okap, kosz, gąsior i 37 innych pojęć

Słownik dekarski w pigułce – gdzie co jest na dachu

Wiele nieporozumień z dekarzem zaczyna się od słów. Inwestor mówi „ta rynienka między dachami”, dekarz mówi „kosz”, a w kosztorysie stoi „obróbka kosza – 6 mb”. Wszyscy mają na myśli to samo, ale nikt nie jest tego pewien. Tabela poniżej to szybka mapa: gdzie leży dany element i do czego służy. Pełne definicje znajdziesz w kolejnych sekcjach.

Grafika na górze strony pokazuje te same elementy w przekroju i w rzucie z góry. Na rzucie dobrze widać różnicę między narożem, czyli krawędzią wypukłą, a koszem, czyli wklęsłą. To para, którą myli się bardzo często. Słownik najbardziej przydaje się przy porównywaniu ofert – wykonawców z okolicy zestawiamy w rankingu firm dekarskich w Szydłowcu.

Kształt dachu i elementy połaci

Te nazwy opisują bryłę dachu, czyli to, co widać z ulicy. Każde załamanie połaci oznacza dodatkowe obróbki, cięcie pokrycia i metry gąsiorów, więc kształt dachu wprost przekłada się na koszt.

Połać – płaska część dachu między jego krawędziami, pochylona w jednym kierunku. Dach dwuspadowy ma dwie połacie, kopertowy cztery, a każda przybudówka czy lukarna dokłada kolejne. Z sumy ich powierzchni liczy się ilość pokrycia i membrany.

Kalenica – najwyższa, pozioma krawędź dachu, w której spotykają się dwie połacie. Przykrywa się ją gąsiorami, a pod nimi zwykle układa taśmę wentylacyjną, przez którą uchodzi powietrze ze szczeliny pod pokryciem.

Okap – dolna krawędź połaci, wysunięta zwykle 40–70 cm poza lico ściany. Chroni elewację przed deszczem, a na nim montuje się rynnę, pas nadrynnowy i grzebień okapowy.

Kosz – wklęsłe załamanie dachu w miejscu, gdzie schodzą się dwie połacie ustawione pod kątem, na przykład przy przybudówce albo lukarnie. Spływa do niego woda z dwóch stron, dlatego wykłada się go blachą koszową lub gotową rynną koszową. To jedno z miejsc, w których dach przecieka najczęściej.

Naroże – wypukła, pochyła krawędź dachu, na której spotykają się dwie połacie, typowa dla dachu kopertowego i czterospadowego. Tak jak kalenicę, przykrywa się je gąsiorami ułożonymi na taśmie wentylacyjnej.

Szczyt – trójkątna górna część ściany szczytowej, zamknięta z dwóch stron krawędziami dachu dwuspadowego. Nad nim, na bocznej krawędzi połaci, montuje się wiatrownicę albo dachówki krawędziowe.

Lukarna – nadbudówka w połaci z pionową ścianką i własnym oknem, która doświetla poddasze i daje więcej miejsca nad podłogą. Każda lukarna dokłada dwa kosze, kilka metrów obróbek i trudne krycie, więc wyraźnie podnosi koszt dachu.

Konstrukcja – więźba dachowa i jej części

Więźba to drewniany szkielet dachu. Przekroje belek dobiera projektant na podstawie ciężaru pokrycia, rozpiętości i obciążenia śniegiem, dlatego każdą zmianę na budowie – cieńsze krokwie, usunięty słupek, cięższa dachówka – trzeba z nim uzgodnić.

Więźba dachowa – drewniana konstrukcja nośna dachu złożona z krokwi, murłat, płatwi, jętek, słupków i innych elementów. W domach jednorodzinnych najczęściej spotyka się więźbę krokwiową, jętkową i płatwiowo-kleszczową, a drewno impregnuje się przed montażem.

Krokiew – pochyła belka biegnąca od okapu do kalenicy, na której opierają się wszystkie warstwy dachu. W domach jednorodzinnych ma zwykle przekrój od ok. 8×16 do 8×20 cm i rozstaw 60–100 cm. Jej wysokość wyznacza grubość ocieplenia, które zmieści się między krokwiami.

Murłata – belka leżąca na ścianie zewnętrznej, na której opierają się dolne końce krokwi. Ma zwykle przekrój ok. 14×14–16×16 cm i jest kotwiona do wieńca stalowymi kotwami, żeby wiatr nie mógł podnieść dachu.

Płatew – pozioma belka biegnąca wzdłuż dachu, która podpiera krokwie między murłatą a kalenicą. Opiera się na słupkach i pozwala zastosować smuklejsze krokwie przy większej rozpiętości dachu.

Jętka – pozioma belka łącząca parę przeciwległych krokwi, która je usztywnia i zmniejsza ich ugięcie. Na poddaszu użytkowym do jętek często mocuje się sufit, więc ich wysokość wpływa na wysokość pokoi.

Kleszcze – para poziomych desek lub belek, które obejmują z dwóch stron krokwie i słupki i są z nimi skręcone śrubami. Występują w więźbie płatwiowo-kleszczowej, gdzie usztywniają układ poprzeczny dachu.

Słupek – pionowy element więźby, który przenosi ciężar z płatwi na strop lub ścianę wewnętrzną. Słupki ograniczają aranżację poddasza, więc przy planowaniu ścianek działowych dobrze wiedzieć, gdzie stoją.

Warstwy dachu skośnego

Pod pokryciem jest kilka warstw i każda robi coś innego. W typowym ocieplonym dachu skośnym idą w takiej kolejności, licząc od zewnątrz:

1. pokrycie – dachówka, blachodachówka, blacha na rąbek albo gont;
2. łaty, np. 40×50 mm, w rozstawie wyznaczonym przez pokrycie (pod większość dachówek i blachodachówek to ok. 30–40 cm);
3. kontrłaty, zwykle 25×50 mm, przybite wzdłuż krokwi;
4. membrana dachowa albo pełne deskowanie z papą podkładową;
5. krokwie z ociepleniem między nimi i pod nimi – dziś zwykle łącznie 25–30 cm wełny;
6. paroizolacja, najczęściej folia o grubości ok. 0,2 mm;
7. ruszt i płyta gipsowo-kartonowa, czyli sufit poddasza.

Deskowanie – pełne poszycie z desek (zwykle grubości ok. 25 mm) lub płyt OSB przybitych do krokwi. Jest niezbędne pod gont bitumiczny i papę, a pod blachą na rąbek producenci często je zalecają.

Membrana dachowa – paroprzepuszczalna folia wstępnego krycia układana na krokwiach lub deskowaniu, pod kontrłatami. Zatrzymuje wodę, która przedostanie się pod pokrycie, na przykład nawiany śnieg, a jednocześnie wypuszcza parę wodną z ocieplenia. Pasy układa się od okapu w górę z zakładem zwykle 10–15 cm.

Kontrłata – listwa przybijana na membranie wzdłuż krokwi, zwykle o przekroju 25×50 mm lub grubsza. Dociska membranę i odsuwa od niej łaty, tworząc szczelinę wentylacyjną pod pokryciem.

Łata – listwa przybijana poprzecznie do kontrłat, na której wiesza się lub przykręca pokrycie. Najczęściej ma przekrój 38×50, 40×50 lub 40×60 mm. Jej rozstaw nie jest dowolny, bo wynika z wymiarów dachówki albo modułu blachodachówki podanych przez producenta.

Szczelina wentylacyjna – przestrzeń między membraną a pokryciem, do której powietrze wpływa przy okapie i z której wypływa pod kalenicą. Jej wysokość wyznacza grubość kontrłaty, zwykle 2,5–4 cm. Zablokowany wlot lub wylot kończy się skraplaniem wilgoci pod pokryciem.

Paroizolacja – folia ułożona od strony poddasza, pod ociepleniem, która ogranicza przenikanie pary wodnej z domu do wełny. Najczęściej to folia polietylenowa o grubości ok. 0,2 mm. Działa tylko wtedy, gdy wszystkie zakłady i przejścia instalacji są sklejone taśmą.

Grubość wełny, sposób jej ułożenia i szczelność paroizolacji omawia osobny poradnik o ociepleniu dachu skośnego.

Pokrycia dachowe – nazwy materiałów

Tu nazw jest najwięcej, bo obok określeń dekarskich funkcjonują nazwy handlowe. Poniżej te, które padają w ofertach najczęściej. Porównanie trzech pokryć z blachy – cen, trwałości i minimalnych kątów – znajdziesz w tekście blacha na rąbek, blachodachówka czy trapez.

Gąsior – kształtka ceramiczna, betonowa lub blaszana przykrywająca kalenicę i naroża. Montuje się ją na łacie kalenicowej i taśmie wentylacyjnej; w starszych dachach gąsiory osadzano na zaprawie, co utrudniało wentylację.

Dachówka karpiówka – płaska dachówka ceramiczna z zaokrąglonym, rzadziej prostym lub ostrym dolnym brzegiem, układana w łuskę albo w koronkę, czyli podwójnie. Wymaga stromego dachu: producenci podają zwykle minimum ok. 30°, a zalecane nachylenie to często 35–45°.

Blachodachówka – powlekana blacha stalowa, rzadziej aluminiowa, profilowana tak, by z daleka przypominała dachówkę. Ma zwykle grubość ok. 0,5 mm. Wersje modułowe układa się najczęściej od ok. 14–15°, a cięte na wymiar od ok. 9°, zależnie od producenta.

Rąbek stojący – sposób łączenia pasów blachy, w którym krawędzie sąsiednich arkuszy wywija się do góry i zamyka w pionowy zamek, bez przebijania blachy wkrętami na połaci. Gotowe panele na rąbek klikowy układa się zwykle od ok. 8°, a rąbek podwójny zaginany na dachu pozwala zejść nawet do ok. 3°.

Blacha trapezowa – blacha profilowana w trapezowe fale, oznaczana literą T i wysokością fali w milimetrach, np. T-18 czy T-35. Jest tania i lekka, więc trafia głównie na garaże, budynki gospodarcze i hale. Minimalny kąt zależy od profilu: przy niskiej fali to zwykle ok. 8–9°, przy wysokiej mniej.

Gont bitumiczny – pokrycie z płatów welonu szklanego nasyconego asfaltem i posypanego granulatem, przybijanych do pełnego deskowania. Układa się go od ok. 12° nachylenia na papie podkładowej. Dobrze radzi sobie na dachach o skomplikowanym kształcie oraz na wiatach i altanach.

Papa termozgrzewalna – pokrycie w rolkach z asfaltem modyfikowanym, najczęściej SBS, zgrzewane palnikiem gazowym do podłoża. Stosuje się ją głównie na dachach płaskich i o małym spadku, zwykle w dwóch warstwach: papa podkładowa plus papa wierzchnia z posypką.

Papa i membrany syntetyczne to podstawowe pokrycia dachów o spadku kilku procent. Warstwy, spadki i typowe usterki takich dachów opisuje poradnik dach płaski na domu.

Obróbki blacharskie i odwodnienie

Samo pokrycie rzadko przecieka. Woda wchodzi zwykle tam, gdzie dach styka się z czymś innym: kominem, ścianą, oknem, rynną. Te miejsca zamykają obróbki, a resztę wody zbiera odwodnienie.

Obróbka blacharska – element z blachy, najczęściej w kolorze pokrycia, zamykający krawędzie i styki dachu: przy kominie, ścianie, oknie, kalenicy czy szczycie. W wycenie obróbki liczy się zwykle w metrach bieżących. To od nich zależy, czy dach będzie szczelny w detalach.

Pas nadrynnowy – blaszany pas montowany wzdłuż okapu, na który wyprowadza się dolną krawędź membrany. Kieruje wodę z membrany i pokrycia prosto do rynny. Bez niego woda może ściekać za rynnę i zamaczać podbitkę oraz ścianę.

Wiatrownica – deska lub blaszana obróbka zamykająca boczną krawędź połaci nad szczytem budynku. Chroni łaty i pokrycie przed podrywaniem przez wiatr oraz zakrywa końce łat przed deszczem.

Kołnierz – fabryczna obróbka uszczelniająca połączenie pokrycia z oknem dachowym, wyłazem lub kominem. Kołnierz do okna dobiera się do rodzaju i wysokości profilu pokrycia: inny pasuje do płaskiej blachy, inny do wysoko profilowanej dachówki.

Rynna – poziome koryto z blachy lub PVC zawieszone na hakach przy okapie, które zbiera wodę z połaci. W domach jednorodzinnych stosuje się najczęściej rynny o szerokości 100–150 mm, montowane ze spadkiem kilku milimetrów na metr w stronę rury spustowej.

Rura spustowa – pionowa rura, która odprowadza wodę z rynny do kanalizacji deszczowej, zbiornika albo na teren działki. Ma zwykle średnicę 75–110 mm. Jej średnicę i liczbę dobiera się do powierzchni dachu, z której zbiera wodę.

Podbitka – okładzina spodniej strony okapu i wysięgu dachu nad szczytem, wykonana z desek, paneli PVC albo blachy. Zakrywa krokwie od dołu, a przy okapie powinna mieć szczeliny lub perforację, przez które powietrze wpływa pod pokrycie.

Średnice rynien i rur, ich liczbę oraz rozstaw haków dobiera się do powierzchni połaci – krok po kroku wyjaśnia to poradnik jak dobrać rynny do dachu. Kołnierze okien i kolejność ich montażu opisuje tekst okno dachowe – wybór, kołnierz, montaż.

Wentylacja i bezpieczeństwo na dachu

Dach musi oddychać, a ludzie muszą móc po nim bezpiecznie chodzić. Poniższe elementy kosztują niewiele w porównaniu z pokryciem, ale ich brak wychodzi dopiero po latach – albo przy pierwszej wizycie kominiarza.

Grzebień okapowy – plastikowa listwa z ząbkami montowana na okapie pod pierwszym rzędem dachówek lub blachodachówki. Wpuszcza powietrze do szczeliny wentylacyjnej, ale zatrzymuje ptaki, owady i liście.

Kominek wentylacyjny – kształtka w połaci dopasowana do profilu pokrycia, przez którą wyprowadza się nad dach pion kanalizacyjny albo kanał rekuperacji. Są też kominki odpowietrzające samą przestrzeń pod pokryciem, stosowane tam, gdzie wentylacja pod kalenicą nie wystarcza.

Płotek przeciwśniegowy – metalowa barierka z kratki lub rur montowana nad okapem, która zatrzymuje zsuwający się śnieg. Chroni rynny, wejście i samochody pod dachem, a na gładkiej blasze przydaje się szczególnie, bo śnieg zjeżdża po niej całą warstwą. Montuje się go zwykle w linii ściany zewnętrznej, a nie na samym końcu okapu.

Ława kominiarska – stalowy podest lub stopień mocowany do łat albo krokwi, po którym kominiarz dochodzi do komina i na którym stoi przy pracy. Przepisy techniczno-budowlane wymagają stałego dojścia do kominów na dachach o spadku ponad 25% oraz na dachach krytych materiałem łamliwym, na przykład dachówką.

Parametry dachu – kąt, spadek, śnieg

Trzy liczby opisują dach równie dobrze jak rysunek: kąt nachylenia, spadek i obciążenie śniegiem. Od nich zależy dobór pokrycia i przekroje więźby.

Kąt nachylenia dachu – kąt między połacią a poziomem, podawany w stopniach. Od niego zależy, jakie pokrycie da się położyć, jak szybko spływa woda i ile miejsca będzie na poddaszu. W domach z poddaszem użytkowym najczęściej spotyka się kąty 30–45°.

Spadek dachu – ten sam parametr co kąt, wyrażony w procentach jako stosunek różnicy wysokości do długości rzutu poziomego. Spadek 10% oznacza 10 cm różnicy wysokości na 1 m długości. W procentach podaje się go zwykle przy dachach płaskich i tarasach.

Strefa obciążenia śniegiem – obszar Polski, dla którego norma PN-EN 1991-1-3 podaje charakterystyczne obciążenie śniegiem gruntu: od co najmniej 0,7 kN/m² w strefie 1 do co najmniej 2,0 kN/m² w górskiej strefie 5. Na tej podstawie projektant liczy przekroje więźby, dlatego strefę dla działki w powiecie szydłowieckim odczytuje się z mapy w normie, a nie szacuje.

Każde pokrycie ma minimalny kąt, poniżej którego producent nie odpowiada za szczelność. Orientacyjnie wygląda to tak:

• rąbek podwójny zaginany na dachu – od ok. 3°;
• panele na rąbek klikowy – od ok. 8°;
• blacha trapezowa o niskiej fali (np. T-18) – od ok. 8–9°;
• blachodachówka cięta na wymiar – od ok. 9°;
• gont bitumiczny na papie podkładowej – od ok. 12°;
• blachodachówka modułowa – od ok. 14–15°;
• dachówka karpiówka – od ok. 30°.

Dokładna wartość zależy od modelu i sposobu krycia, więc przy dachu bliskim granicy sprawdź kartę techniczną konkretnego produktu. Poniższa tabela przelicza stopnie na procenty.

Pojęcia, które najczęściej się myli

Część pojęć brzmi podobnie albo leży na dachu tuż obok siebie. Oto pary, przy których nieporozumienia zdarzają się najczęściej, także w rozmowach z wykonawcą.

Najdroższa pomyłka z tej listy to membrana i paroizolacja, bo błąd zamyka się pod sufitem i wychodzi dopiero wtedy, gdy wełna jest mokra. Druga w kolejności to kąt i spadek: przyjęcie, że 10° to 10%, może sprawić, że pokrycie trafi na dach zbyt płaski dla niego.

Słownik dekarski przy czytaniu wyceny

Te definicje przydają się najbardziej wtedy, gdy na stole leżą dwie lub trzy oferty i trzeba je porównać pozycja po pozycji. Kosztorysy różnią się nie tylko ceną, ale też tym, co w ogóle obejmują. Przy każdej ofercie sprawdź:

1. czy powierzchnia połaci jest podana w m², a kalenice, naroża i kosze osobno, w metrach bieżących;
2. jakie są przekroje łat i kontrłat (np. 40×50 i 25×50 mm) i czy drewno jest impregnowane;
3. czy membrana i paroizolacja to dwie osobne pozycje;
4. ile metrów obróbek przewidziano przy kominie, ścianach i szczytach oraz czy kołnierze okien są w cenie okna, czy dachu;
5. jaka jest szerokość rynien (np. 125 mm) i średnica rur spustowych (np. 90 mm) oraz ile jest rur;
6. czy w cenie są grzebień okapowy, taśma kalenicowa, płotki przeciwśniegowe i ława kominiarska;
7. kto odpowiada za demontaż starego pokrycia, rusztowanie i wywóz odpadów.

Jeśli pozycji z kosztorysu nie da się wskazać palcem na rysunku dachu, poproś o wyjaśnienie, zanim podpiszesz umowę. Element, którego nikt nie potrafi pokazać, łatwo znika z dachu albo pojawia się na fakturze dwa razy.

Na spotkanie z dekarzem weź rzut dachu z projektu – większość pozycji z tego słownika da się na nim od razu zaznaczyć. Orientacyjne stawki materiałów i robocizny znajdziesz w tekście ile kosztuje nowy dach w Szydłowcu, a przy wyborze wykonawcy pomoże zestawienie firm dekarskich w Szydłowcu z opisem, jak je porównywaliśmy.

Najczęstsze pytania

Czym różni się kalenica od gąsiora?

Kalenica to najwyższa, pozioma krawędź dachu, a gąsior to kształtka, którą tę krawędź się przykrywa. Innymi słowy kalenica jest miejscem, a gąsior materiałem. Gąsiory montuje się na łacie kalenicowej i taśmie wentylacyjnej, dzięki której spod pokrycia może uchodzić wilgotne powietrze. Tymi samymi kształtkami przykrywa się też naroża dachu kopertowego. W wycenie długość kalenic i naroży podaje się zwykle w metrach bieżących, osobno od powierzchni połaci.

Czym różni się membrana dachowa od paroizolacji?

Membrana dachowa leży nad ociepleniem i przepuszcza parę wodną na zewnątrz, a paroizolacja leży pod ociepleniem, od strony poddasza, i tę parę zatrzymuje. Obie wyglądają jak folia, ale mają przeciwne zadania. Membrana chroni dodatkowo przed wodą, która przedostanie się pod pokrycie. Paroizolacja musi mieć sklejone wszystkie zakłady i przejścia instalacji. Zamiana tych warstw albo zwykła folia w miejscu membrany kończą się mokrą wełną i pleśnią na krokwiach.

Jak przeliczyć kąt nachylenia dachu na procenty?

Spadek w procentach to tangens kąta nachylenia pomnożony przez sto, więc dach o kącie 30° ma spadek ok. 58%, a nie 30%. Dobrze znać kilka wartości: 5° to ok. 8,7%, 10° to ok. 17,6%, 15° to ok. 26,8%, a 45° oznacza spadek 1:1, czyli wysokość równą długości rzutu. Stopnie podaje się zwykle przy dachach skośnych, a procenty przy płaskich. Przy granicznych kątach zawsze sprawdzaj wymagania producenta pokrycia.

Czy ława kominiarska jest obowiązkowa?

Tak, na dachu o spadku ponad 25% oraz na dachu krytym materiałem łamliwym, takim jak dachówka, przepisy wymagają stałego dojścia do kominów. W praktyce oznacza to ławy i stopnie kominiarskie mocowane do łat lub krokwi. Spadek 25% to zaledwie ok. 14°, więc wymóg dotyczy niemal każdego domu z poddaszem. Bez bezpiecznego dojścia kominiarz może odmówić wejścia na dach. Ławę wygodniej zamontować razem z pokryciem niż dokładać ją po latach.

Co to jest kosz na dachu?

Kosz to wklęsłe załamanie dachu w miejscu, gdzie schodzą się dwie połacie, na przykład dach główny i przybudówka albo lukarna. Spływa do niego woda z obu połaci, więc płynie tamtędy więcej wody niż przez inne fragmenty dachu. Dlatego kosz wykłada się blachą koszową lub rynną koszową, a pokrycie docina wzdłuż jego linii. Źle docięte dachówki, za wąska blacha i liście zalegające w koszu to typowe przyczyny przecieków w tym miejscu.